Ommetje Schadewijk

Beschrijving

Start beschrijving: Station Oss (betaalde parkeergelegenheid).

Het eigenlijke station staat aan de stadszijde van het spoor. Sla vanaf het stationsgebouw rechtsaf, met het spoor aan je rechterhand (Spoorlaan). Voorbij de stationsfietsenstalling een parkje; ga dan na ca. 100 m linksaf, Booglaan, en vrijwel direct weer linksaf, Doctor Hermanslaan (Cornelis Rudolphus Hermans, Oss 1805 – Den Bosch 1869, grondlegger van het geschiedkundig en archeologisch onderzoek in Brabant).

In 1918 nam het Osse gemeentebestuur de architect Charles Estourgie (1884-1950) in de arm om een stadsuitbreidingsplan te ontwikkelen. Daarvan is alleen dit deel gerealiseerd: een villapark, net aan de rand van het toenmalige Oss, geïnspireerd op een uit Engeland overgewaaid idee, de tuinstad. Estourgie ontwierp hier een aantal villa’s en ook de vier blokken van vier woningen aan de linkerkant (gezamenlijk gemeentelijk monument). Het nieuwe gemeentehuis dat Estourgie óók ontwierp is nooit gebouwd.

Bij het vierkante parkje rechts- en vervolgens linksaf, Burgemeester Van den Elzenlaan (burgemeester van Oss 1910-1932). Op de schuine kruising linksaf, Teugenaarstraat. Je komt met een bocht uit op de Berghemseweg. Steek hier over, aan de overkant rechtsaf.

De kerk met achtkantige spits staat bekend als de Visserskerk, naar de bouwpastoor, maar oorspronkelijk was hij gewijd aan Gerardus Majella (Italiaans heilige, 1726-1755). Bij de bouw in 1925 stond de kerk net buiten de stad, in een vrijwel onbebouwde omgeving. In 1958-9 werd de kerk uitgebreid, maar deze ietwat plompe aanbouw bleek uiteindelijk onnodig en werd in 1997 weer gesloopt. Sindsdien heet de kerk H. Geestkerk; sinds 2020 is hij niet meer in gebruik (wel beschikbaar voor huwelijken). Het gemeentelijk monument is nu op zoek naar een nieuwe bestemming. Schuin voor de kerk een gietijzeren Mariabeeld.

Houd iets links aan, pad door een parkje.

Het H Hartbeeld van de hand van August Falise (1875-1936) stond oorspronkelijk op de hoek Walplein-Molenstraat. In 1967 is het naar hier verplaatst; het beeld stond in de weg bij de bouw van het (inmiddels weer verdwenen) warenhuis van V&D. Aan de tegenoverliggende kant van de rotonde (de zuidoostkant dus) stond tot 1944 een van de vier toenmalige windmolens in Oss, de Anna. Deze beltmolen (op een ‘heuveltje’ staand) werd gebouwd rond 1832, en is in 1944 door oorlogsgeweld beschadigd en niet meer opgebouwd.

Sla voorbij het parkje en beeld linksaf, Prof. Regoutstraat (Robert Hubert Willem Regout (1896-Dachau 1942) was jezuïet, rechtsgeleerde en verzetsstrijder). Blijf deze straat volgen voorbij de voetgangersoversteekplaats en langs twee flatgebouwen (naar keuze vóór de trappen langs of eronderdoor).

In het parkje vóór het tweede flatgebouw staat het monument voor Vrijheid, Verdraagzaamheid en Vrede, mede ter nagedachtenis aan militairen en verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog. De locatie is niet zomaar gekozen, het deel van Schadewijk waar je zojuist doorheen bent gewandeld staat immers bekend als de Verzetsheldenbuurt. Het monument uit 2004 is geplaatst met hulp van leerlingen van het technisch onderwijs.

Voorbij de flats loopt de weg schuin naar links/rechtdoor; sla hier rechtsaf, park langs Kuipers-Rietbergstraat (Helena Theodora Kuipers-Rietberg, 1893-Ravensbrück 1944, stille kracht achter de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers). Neem waar de straat naar rechts buigt het fietspad schuin linksaf; ga op de kruising rechtsaf, en houd op de splitsing links aan, waarna je een wijde bocht maakt met de volkstuinen aan je rechterhand.

Wat waarschijnlijk nog maar weinig mensen weten is dat er in de jaren ‘60 kortstondig plannen waren voor een snelweg vlak ten noorden van Oss. Deze zou via de Gewandeweg de geplande weg Rotterdam-Zaltbommel-Alem (!) verbinden met de eveneens geplande rijksweg Nijmegen-Eindhoven (de huidige A50), en moest mede dienen ter ontsluiting van de in die jaren aangelegde haven van Oss (zie bericht in de Nieuwe Eindhovense Krant van 6 mei 1963). Het tracé is op de stafkaart uit de jaren ’60 nauwkeurig ingetekend, met dezelfde symbolen, lijnbreedte etc. als de toekomstige A50. Van dit alles is dus alleen die laatste gerealiseerd. Maar in Oss  is de route die de ‘randweg’ zou hebben gevolgd nog terug te vinden in de groenstrook richting Gewandeweg, waarboven nu de hoogspanningsleiding loopt.

Na de bocht loop je weer onder de hoogspanningsleiding door; blijf deze weg (Waterstraat,  verderop Hagelkruisstraat) rechtuit volgen. Steek de drukke tweebaansweg over; aan de overkant linksaf, ventweg langs de Singel 1940-1945.

In het parkje links aan de overkant stond ooit de Antoniuskapel, gelegen aan de noordkant van Schaijk (zie kaartje). Deze kapel is vermoedelijk in de 14e eeuw gebouwd en was eigendom van het Antoniusgilde. Toen dit in 1869 werd opgeheven werd het gebouwtje verkocht; in 1931 brandde het af.  Aan de aanwezigheid van de kapel herinnert nog de Kapelsingel waar je straks langsloopt; ook werd het deel van de huidige Berghemseweg tussen Schaijk en Berghem wel Kapelstraat genoemd.

Loop verder tot de kruising met stoplichten. Sla hier rechtsaf, ventweg langs de Kapelsingel, en loop door tot de rotonde. Steek bij deze rotonde rechtdoor over.

Bij deze rotonde kwam de ‘hoofdstraat’ van Schaijk, die met een bocht naar de kapel liep, uit op de weg van Oss naar Berghem, in elke richting een afstand van zo’n twee kilometer. In 1934 werd bij deze kruising een kruisbeeld geplaatst, maar dat is inmiddels weer verdwenen.

Steek voorbij de rotonde direct wéér over, naar links; je loopt dus aan de rechterkant van de Berghemseweg. Neem vervolgens de eerste weg rechts, Landweerstraat Noord.

Deze straat is genoemd naar de landweer, een laat-Middeleeuws verdedigingssysteem.  Deze bestond uit een wal met aan weerszijden een greppel; de wal was beplant met doornige struiken en/of voorzien van enkele rijen palen. In de 14e en 15e eeuw zijn er in deze streek, nabij de grens tussen Brabant en Gelre, diverse aangelegd; de landweer hier liep vanaf het Ossermeer naar het zuiden, voorbij Heesch (langs de Kampstraat aldaar is een reconstructie te zien); er was ook een aftakking rondom Berghem (ook in de Piekenhoef aldaar een reconstructie).  Naar deze verdedigingslinie heet het industriegebied in Oss ten zuiden van het spoor ‘Landweer’.

Tweede straat rechts, Valkstraat. Steek over bij de voetgangerslichten en loop rechtdoor door het park, Bernard van Buelpad, rond de Vogelvijver (een passende naam in een buurt waar de straten naar vogels zijn genoemd). Je komt uit in de bocht van een straat; houd hier rechts aan, Leeuwerikstraat.

Rechts de voormalige Leeuwerikschool, nu Wijkgebouw Schadewijk. De dakrand en de vierkante zuilen geven het gebouw iets Egyptisch, maar het driehoekige dakje op zuilen bij de ingang is dan weer eerder Grieks. Aan het eind van de straat rechts stond de Don Boscokerk (gebouwd 1954, afgebroken 1998 – het kerkhof is echter nog aanwezig). In plaats daarvan kwam een appartementencomplex (2000) dat eveneens is genoemd naar Giovanni Bosco (Italiaans priester en pedagoog, 1815-1888). De kerk keek uit op waar voor de oorlog het gemeentelijk sportpark lag (zie het kaartje); er waren niet alleen voetbalvelden, maar er werd ook aan paardensport gedaan. Eind jaren veertig is hier de Vogelwijk gebouwd, en verhuisden de sporters naar de Rusheuvel in Oss-noord.

Aan het eind linksaf, Lijsterlaan; aan het eind rechts, Spoorlaan. Je kunt kiezen tussen het trottoir of een stukje door de groenstrook. De Spoorlaan maakt een knik (zijstraat met twee rijbanen), de volgende zijstraat rechts voert naar de Burgemeester De Bourbonhof.

Louis Jean Henri Charles Adelberth de Bourbon (1908-1975) studeerde rechten en werd in 1941 benoemd tot burgemeester van Oss. Uit onvrede met de maatregelen van de bezetter dook hij in 1943 onder en ging hij in het verzet. Daags na de bevrijding van Oss (op 19 september 1944) werd hij weer tot (waarnemend) burgemeester benoemd. In 1946 trad hij af en wijdde zich verder aan het schrijven van gedichten. Op het pleintje werd in 2000 een klein monument geplaatst dat aan de burgemeester herinnert.

Terug op de Spoorlaan zie je, voorbij de volgende zijstraat, aan de rechterkant een paar betonnen woningen van één verdieping.

Dit zijn z.g. Maycrete woningen uit 1947. Deze prefab huizen van Engels fabrikaat werden hier na de oorlog gebouwd. Het was de bedoeling dat ze zo’n 10 jaar zouden meegaan, om de wederopbouwperiode te overbruggen; ze staan er echter, aangepast aan de moderne tijd, nog steeds en zijn zeer in trek. De naam is een combinatie van de Amerikaanse ontwerper, architect Bernard Maybeck, en concrete (Eng = beton).

Neem de volgende weg rechts, de Booglaan, met nog twee van Estourgie’s villa’s. Via de tweede weg rechts (Doctor Hermanslaan) vervolg je de route – beschrijving zie bovenaan – of loop door tot de Spoorlaan en ga daar rechtsaf, terug naar het station.